"wolność i prawa cłowieka i obywatela"

tekla · Pią Lis 02, 2007 7:09 pm

Biuro Analiz Sejmowych
OPINIA ZLECONA

Kraków, 13 lutego 2007 r.

OPINIA
w sprawie skutków prawnych wprowadzenia do Konstytucji RP zmiany w treści art. 30 oraz art. 38 w brzmieniu:
„art. 30. Źródłem wolności i praw człowieka i obywatela jest przyrodzona i niezbywalna godność przysługująca człowiekowi od chwili poczęcia. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.
(…)
Art. 38 „Rzeczpospolita zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia od momentu poczęcia do naturalnej śmierci”

1. Przedstawiona do opinii propozycja obejmuje dwa przepisy konstytucyjne usytuowane w rozdziale II „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”. Obie zaproponowane zmiany w sposób jednoznaczny przesądzają, iż pod pojęciem „człowieka” na gruncie Konstytucji RP należy rozumieć każdą istotę ludzką od chwili poczęcia.
Niewątpliwie najbardziej naturalnym miejscem do wyjaśnienia ewentualnych wątpliwości interpretacyjnych co do znaczenia terminu „człowiek” na gruncie regulacji konstytucyjnych jest art. 30 Konstytucji RP, który odwołuje się do godności człowieka, jako źródła wszelkich innych praw i wolności podmiotowych. Wprowadzenie do tego przepisu zwrotu przesądzającego w sposób jednoznaczny, że nienaruszalna i przyrodzona godność przysługuje człowiekowi od chwili poczęcia, w sposób jasny wyznacza zakres znaczeniowy terminu „człowiek” w tym zwłaszcza obszarze, który wzbudza jeszcze wątpliwości wśród niektórych komentatorów regulacji konstytucyjnych, a także w orzecznictwie sądowym, zwłaszcza z zakresu prawa cywilnego.

Z uwagi na to, że art. 30 Konstytucji RP stanowi równocześnie fundament pozostałych praw i wolności konstytucyjnych, przyjęte w nim określenie zakresu znaczeniowego terminu „człowiek” w sposób bezpośredni będzie rzutować na interpretację tego terminu w innych przepisach konstytucyjnych, w tym także w art. 38 Konstytucji RP. Nawet więc bez dokonywania zmian w treści tego ostatniego przepisu, sama zmiana art. 30 oznaczać będzie, iż życie człowieka od chwili poczęcia objęte jest ochroną konstytucyjną.
Proponowana modyfikacja treści art. 30 Konstytucji RP, ma także i ten walor, że odnosić się będzie również do innych praw i wolności konstytucyjnych, z których nasciturus potencjalnie może korzystać. Chodzi tutaj w szczególności o prawo do ochrony zdrowia (art. 68), danych osobowych (np. kodu genetycznego)(art. 51), praw majątkowych (art. 64), czy też o zakaz nieludzkiego traktowania (art. 39) i poddawania eksperymentom naukowym (art. 40). Pierwotna propozycja nowelizacji Konstytucji RP, ograniczająca się wyłącznie do treści art. 38, jedynie pośrednio określała zakres znaczeniowy terminu „człowiek”, a tym samym moment, od którego należy mówić o podmiotowości istoty ludzkiej. Uzasadnione mogło być bowiem stanowisko, w myśl którego owo dookreślenie – „od chwili poczęcia” odnosi się wyłącznie do konstytucyjnej ochrony życia w fazie prenatalnej, które w tym aspekcie traktowane powinno być jak życie człowieka. Nie musiałoby to wszakże oznaczać w sposób konieczny, iż także inne wspomniane wyżej regulacje konstytucyjne posługujące się terminem „człowiek” lub „każdy” będą miały zastosowanie do nasciturusa.
Konstytucyjne gwarancje ochrony życia człowieka są jedynie pochodną uznania jego podmiotowości. Podkreślenie, iż gwarancje te przysługują również nasciturusowi byłby ułomne bez jednoznacznego rozstrzygnięcia o jego podmiotowości konstytucyjnoprawnej. Jak już wspomniano, najwłaściwszym do tego miejscem jest właśnie art. 30 Konstytucji RP.
Wskazanie w art. 30 na godność, jaką posiada człowiek już od chwili poczęcia, pozwala na rekonstrukcję konstytucyjnej perspektywy właściwej dla prac nad ewentualną ratyfikacją przez Polskę Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Godności Istoty Ludzkiej wobec zastosowań Biologii i Medycyny z 4 kwietnia 1997, którą Polska podpisała w 1999 roku oraz przygotowania stosownych aktów implementacyjnych. Ocena działań podejmowanych w najwcześniejszej fazie rozwoju organizmu ludzkiego, w obliczu zagrożeń jakie niosą ze sobą manipulacje genetyczne oraz niekontrolowane eksperymenty związane z pozyskiwaniem tkanek, w tym w szczególności komórek macierzystych, wymaga ich odniesienia do konstytucyjnych standardów związanych z ochroną godności człowieka. Sama regulacja art. 38 Konstytucji RP, nawet bezpośrednio gwarantująca ochronę życia nascitursa jest w tym zakresie niewystarczająca. Nie zawsze bowiem wspomniane działania łączą się z zagrożeniem dla życia, mogą wszakże naruszać godność istoty ludzkiej.
Wyraźne stwierdzenie w art. 30 Konstytucji RP, iż godność przysługuje człowiekowi od chwili poczęcia, wzmacnia także konstytucyjną ochronę nasciturusa w aspekcie praw socjalnych oraz prawa do ochrony zdrowia, których realizacją jest obowiązek państwa zagwarantowania prenatalnej opieki zdrowotnej oraz godziwych warunków egzystencji kobiety ciężarnej.
Należy podkreślić, iż podobnie jak w przypadku modyfikacji treści art. 38 Konstytucji RP w zakresie przewidzianym w pierwotnym wniosku Prezydium Sejmu, także oceniana propozycja modyfikacji treści art. 30 Konstytucji RP nie łączy się w sposób automatyczny z koniecznością dokonania natychmiastowych zmian w ustawie z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego oraz warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, w zakresie w jakim ustawa ta określa przesłanki dopuszczalności zabiegu aborcji. Zachowują więc w tym zakresie aktualność uwagi i wnioski wyrażone przeze mnie we wcześniejszej opinii poświęconej ewentualnym konsekwencjom zmiany treści art. 38 Konstytucji RP. Przesunięcie natomiast do art. 30 konstytucyjnej podstawy wskazującej na podmiotowość nasciturusa, wyznacza równocześnie bezwzględną granicę dokonywanych przez ustawodawcę zwykłego rozstrzygnięć kolizyjnych w obszarze konkretnych praw lub wolności konstytucyjnych. Ustawodawca bilansując pozostające w kolizji określone prawa lub wolności o charakterze konstytucyjnym, w tym także te, przysługujące człowiekowi w fazie prenatalnej, i nawet godząc się na ograniczenie niektórych z nich, nie może tego czynić z naruszeniem godności człowieka. Jest to więc właściwsza perspektywa konstytucyjna dla oceny trafności rozstrzygnięć kolizyjnych przyjętych w ustawodawstwie zwykłym. Dotyczy to także regulacji dopuszczających przerwanie ciąży. Jednocześnie należy jednak podkreślić, iż zmiana w treści art. 30 Konstytucji RP nie oznacza absolutyzacji ochrony życia nasciturusa w stosunku do innych praw i wolności konstytucyjnych, ani też nie przesądza o charakterze i intensywności środków ochronnych, jakimi ustawodawca powinien gwarantować prawa i wolności przysługujące człowiekowi w prenatalnej fazie życia.
Na marginesie tych rozważań należy stwierdzić, iż wspomniana ocena trafności przyjętych przez ustawodawcę zwykłego rozwiązań co do sytuacji kolizyjnych występujących pomiędzy określonymi wartościami, prawami czy wolnościami konstytucyjnymi powinna być przede wszystkim dokonywana w trybie kontroli konstytucyjności ustaw przez Trybunałem Konstytucyjnym. Dopiero na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego można uzyskać w miarę precyzyjnie określony standard konstytucyjny, który w przypadku konkretnych rozwiązań ustawodawczych, powinien być realizowany przez ustawodawcę zwykłego. Określenie tego standardu wyznacza także rzeczywistą treść normatywną poszczególnych regulacji konstytucyjnych. Odnosząc te generalne uwagi do przedmiotu niniejszej opinii, można więc przyjąć, że dopiero po ewentualnym zakwestionowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym obowiązujących uregulowań ustawy o planowaniu rodziny, będzie można określić obowiązujący konstytucyjny standard w zakresie ochrony poszczególnych praw i wolności człowieka w fazie prenatalnej, w tym także prawa do życia w kontekście innych praw i wolności. Wówczas dopiero zasadne jest rozważenie, czy w perspektywie przyjmowanych przez ustawodawcę konstytucyjnego założeń aksjologicznych standard ten jest wystarczający, czy też wymaga podwyższenia poprzez zmianę odpowiednich uregulowań konstytucyjnych.

2. Jeżeli chodzi o stronę redakcyjną przedstawionej propozycji zmiany art. 30, to należy podkreślić, iż oczywiście można sobie wyobrazić różne sposoby wyrażenia intencji wnioskodawców. W dotychczasowej debacie publicznej, jaka towarzyszy pracom Komisji Nadzwyczajnej przedstawiano różne propozycje brzmienia tego przepisu, które najlepiej wyrażałyby ideę konstytucyjnoprawnej podmiotowości człowieka od momentu poczęcia. Wydaje się, iż oceniana propozycja nie wzbudza większych zastrzeżeń. Z uwagi na znaczenie, jakie posiada w ramach Konstytucji jej art. 30, modyfikacja jego treści powinna być dokonywana w jak najmniejszym stopniu, co właśnie charakteryzuje oceniany projekt. Można oczywiście rozważać, czy nie lepszym sformułowaniem byłoby pozostawienie w art. 30 zwrotu „godność człowieka” zamiast „godność przysługująca człowiekowi”. Ten pierwszy zwrot wszedł już do literatury prawnokonstytucyjnej i posiada specyficzne znaczenie, jakkolwiek w obu wersjach redakcyjnych trudno doszukać się jakiejś różnicy znaczeniowej. W szczególności nie można ze słowem „przysługująca” łączyć znaczenia, które wskazywałoby na jego normatywny aspekt, sugerując, iż ową godność człowiek nabywa z nadania konstytucji. Taką interpretację wyklucza stwierdzenie o „przyrodzonym” charakterze godności. Określenie „przysługiwać” użyte jest więc w znaczeniu „posiadać”, czy „przynależeć”. Godność człowieka jest jego przymiotem naturalnym, przynależnym do istoty człowieczeństwa. Stanowi ona z jednej strony źródło podmiotowości, z drugiej strony domaga się respektu i ochrony, także ze strony władzy publicznej kształtującej treść systemu prawa.
Gdyby wszakże przyjąć, iż warto jest zachować w Konstytucji RP obecny zwrot „godność człowieka”, należałoby zmienić nieco redakcję projektowanej poprawki, która mogłaby wówczas przybrać brzmienie:
„Źródłem wolności i praw człowieka i obywatela jest przyrodzona i niezbywalna godność człowieka, przysługująca mu od chwili poczęcia. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.”

lub też, (wg zgłaszanych w debacie publicznej propozycji):
„Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka, przysługująca od chwili poczęcia, stanowi źródło praw i wolności człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.”

3. Powstaje pytanie, czy art. 30 Konstytucji RP wskazujący na moment początkowy podmiotowości człowieka, powinien także określać moment końcowy. W debacie publicznej sugerowano potrzebę uzupełnienia zwrotu „od poczęcia” określeniem „do naturalnej śmierci”. W przekonaniu zwolenników tego poglądu, poprzestanie na samym momencie początkowym zawiera sugestię, iż w stosunku do ostatniej fazy życia człowieka ustawodawca zwykły miałby większą dowolność w określaniu momentu, do którego godność człowieka oraz jego prawa i wolności podlegają ochronie konstytucyjnej. Taka dowolność stwarzałaby przestrzeń do liberalizacji regulacji prawnych dotyczących eutanazji oraz czy sposobu postępowania z ludźmi w schyłkowym stadium życia – np. w związku z regulacjami dotyczącymi transplantacji czy też resusytacji i zabiegów reanimacyjnych.
Zastrzeżenia te nie wydają się być w pełni zasadne, bowiem wprowadzenie do art. 30 Konstytucji RP zwrotu „od chwili poczęcia” nie prowadzi do transformacji tego przepisu w projektującą definicję człowieka (co oczywiście wymagałoby określenia także momentu końcowego). Zwrot ten ma jedynie usunąć obecnie istniejące wątpliwości, które związane są z podmiotowością człowieka w aspekcie początku życia. Nikt nie wysuwał tych wątpliwości w odniesieniu do momentu końcowego jakim jest śmierć człowieka, przy czym nie ma znaczenia, czy wystąpiła ona z przyczyn naturalnych czy też nie. Nie ma więc powodu wątpliwości tych w przepisie konstytucyjnym rozstrzygać. Zresztą proponowany zwrot „naturalna śmierć”, w odróżnieniu do określenia „poczęcie”, sam budzi wątpliwości z punktu widzenia jego precyzji. Śmierć jest bowiem procesem, dzielącym się na poszczególne fazy, zaś powszechnie obecnie przyjmowane kryterium śmierci mózgowej, jako momentu zakończenia egzystencji człowieka jako podmiotu praw i wolności, jest tylko jedną z owych faz. Odwołanie się więc do „śmierci” nie rozstrzyga więc sporów jakie toczą się wokół definicji śmierci mózgowej.
Nie bez racji także wskazywano, że również po śmierci człowiek korzysta z ochrony dobrego imienia i pamięci, które są konsekwencją ochrony jego godności. Także przysługująca każdemu człowiekowi godność stanowi źródło regulacji dotyczących sposobu postępowania ze zwłokami ludzkimi czy miejscem ich pochówku. W perspektywie godności człowieka podlegają ochronie także dane osobowe zbierane na jego temat przez organy władzy publicznej. W tym sensie więc śmierć biologiczna nie jest końcem „społecznej” egzystencji jednostki ludzkiej. Wprowadzenie cezury śmierci, jako momentu kończącego konstytucyjną ochronę godności człowieka byłoby rozwiązaniem absolutnie wadliwym, bo pozbawiającym podstawy konstytucyjnej wspomnianych regulacji ustawowych.
Krytycznie należy także ocenić wprowadzenie dodatkowego określenia śmierci w postaci jej „naturalnego” charakteru. Jeżeli dobrze rozumieć intencje osób formułujących taki postulat, w istocie chodzi im o podkreślenie nienaruszalności życia, a wiec o zakaz powodowania lub przyspieszania (eutanazja) śmierci człowieka. Zmiany, które proponuje się wprowadzić do treści art. 30 Konstytucji mają wszakże pełnić odmienną rolę – wskazują bowiem jedynie, od jakiego momentu przysługuje człowiekowi podmiotowość prawna. W tym sensie określenie „naturalna śmierć” nie nadaje się do wspomnianego celu, bowiem człowiek zachowuje swoją godność także do chwili śmierci „nienaturalnej”. Odwołanie się do „naturalnej śmierci”, wyrażające w istocie zakaz powodowania śmierci, powinno nastąpić w regulacjach konstytucyjnych przewidujących gwarancje ochrony życia człowieka, a wiec w art. 38 Konstytucji RP.
4. Oceniając drugą część projektu polegającą na modyfikacji treści art. 38 Konstytucji RP, należy podkreślić, iż w świetle zmian zaproponowanych w treści art. 30 Konstytucji RP wydaje się on być zbędny. Rozstrzygniecie w tym ostatnim przepisie, iż podmiotowość człowieka rozpoczyna się z chwilą poczęcia, przesądza także, iż od tego momentu przysługuje mu konstytucyjna ochrona jego praw i wolności, w tym konstytucyjne gwarancje ochrony życia, o których mowa w art. 38. Wyraźne podkreślenie w tym przepisie – tak jak sugerują to projektodawcy – że Rzeczpospolita zobowiązana jest do prawnej ochrony życia człowieka „od momentu poczęcia do naturalnej śmierci”, może prowadzić do wątpliwości interpretacyjnych w przypadku innych praw i wolności o charakterze konstytucyjnym potencjalnie przysługujących człowiekowi w fazie prenatalnej, w których nie wprowadzono by takiego zwrotu. Uzasadniony byłby wówczas pogląd, iż owo pominięcie ma charakter świadomej decyzji ustawodawcy konstytucyjnego, który w tym zakresie nie chciał wprowadzać gwarancji konstytucyjnych dla nasciturusa. Wydaje się wszakże, iż taka wykładnia sprzeczna byłby z intencjami projektodawców.
Wprowadzenie natomiast do art. 38 Konstytucji RP zwrotu „do naturalnej śmierci” nie jest obciążone tymi zastrzeżeniami, o których była powyżej mowa w odniesieniu do treści art. 30 Konstytucji RP. Jego pojawienie się w art. 38 oznaczać natomiast będzie rozstrzygnięcie wątpliwości co do możliwości ponownego wprowadzenia do polskiego porządku prawego kary śmierci. W tym sensie zmiana ta będzie miała istotne konsekwencje normatywne.
Należy także wskazać na usterkę legislacyjną w ocenianej propozycji: w propozycji zmiany treści art. 30 Konstytucji posłużono się zwrotem „od chwili” natomiast w propozycji zmiany treści art. 38 - „od momentu”. Zróżnicowanie to nie ma uzasadnienia merytorycznego.

Sporządził:
-za pośrednictwem Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu-
dr hab. Włodzimierz Wróbel
Katedra Prawa Karnego UJ
Za zgodność:
M.Guzowska

"wolność i prawa cłowieka i obywatela"

Kto jest na forum